Het woord ethiek is afkomstig van het Griekse ethos; dit betekent gewoonte of gebruik. Het woord ‘moraal’ heeft in het Grieks dezelfde bron, maar de betekenis is onze taal is verschillend. Ethiek is het nadenken over wat goed handelen is in specifieke situaties. Een set aan overtuigingen over wat goed en kwaad is, wordt de ‘moraal’ genoemd. Dat is het geheel van geschreven en ongeschreven regels waar een groep mensen overeenstemming over vindt.
Zo is het bijvoorbeeld gebruikelijk om bezoek iets te drinken aan te bieden en rijden we niet door een rood stoplicht. In dit laatste geval is de moraal vastgelegd in de wet, want het gaat om veiligheid en er zit een groot risico aan als iedereen zelf mag bepalen hoe rode stoplichten geïnterpreteerd moeten worden. In het eerste geval, het drinken dat je aanbiedt, is van een heel andere orde. Het is een gewoonte. Een gewoonte die per cultuur, per land, per moment in de geschiedenis kan verschillen. De kans dat je in de Bijbel een verhaal tegenkomt over iemand die een kop koffie aangeboden krijgt is niet zo groot. Wel gaat het regelmatig over wijn. Wat zegt dat? Dat wij geen koffie mogen drinken? Of dat gewoontes veranderen door de tijd heen?
Wanneer het gaat over ethiek dan denken mensen al vaak aan normen en waarden. Normen en waarden helpen ons om in een moreel gesprek de argumenten rond een dilemma te verwoorden. Normen zijn geschreven of ongeschreven regels die voor een individu, groep of praktijk gelden. Een voorbeeld van zo’n ongeschreven regel is: we geven elkaar een hand als we elkaar begroeten. In een christelijke organisatie is het bijvoorbeeld: we bidden voor het eten. Maar doe je dat ook met een bewoner die dementie heeft en signalen afgeeft dat zij niet wil bidden? Wat is dan passend?
In dit soort dilemma’s kijken we vaak samen naar de waarden. Een waarde is een ideaal; iets wat een persoon of groep drijft of diens handelen richting geeft. Waarden “vullen”. Waarden veranderen niet.
Nog een voorbeeld: “handen schudden”. Onderliggend aan handen schudden kan een waarde ‘beleefdheid’ zijn, echter tijdens de coronacrisis stopte men met handen geven en werd het geven van handen zelfs misschien wel als onbeleefd ervaren. Mensen streven nog wel steeds beleefdheid na, maar de normen die daar bij horen veranderen in de tijd.
Waarden in een christelijke zorgorganisatie blijven vrijwel altijd hetzelfde. Maar ze hebben het nodig dat ze steeds opnieuw worden vertaald naar concreet handelen of concrete regels in het hier en nu.
We wensen iedereen vruchtbare gesprekken toe!
Door: Eunice van Zomeren
